ജാബിർ പാട്ടില്ലം

ഹിന്ദി സംഗീതലോകത്തെ വിസ്മയമായി ജ്വലിച്ച് നിന്ന ആശാ ഭോസ്‌ലെ യാത്രയായി.

1933 സെപ്റ്റംബർ 8 നാണ് അവർ ജനിച്ചത്.

ഇന്ത്യയുടെ രണ്ടാമത്തെ പരമോന്നത പുരസ്കാരമായ പത്മവിഭൂഷൺ, ദാദാ സാഹെബ് ഫാൽക്കെ അവാർഡ്, മറാത്ത സർക്കാരിന്റെ 18 അവാർഡുകൾ, 7 ഫിലിം ഫെയർ അവാർഡുകൾ തുടങ്ങി നിരവധി പുരസ്കാരങ്ങൾ നേടിയിട്ടുണ്ട്. എട്ട് പതി റ്റാണ്ട് കാലത്തെ സംഗീതജീവിതത്തിന്റെ
വഴിയിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഗാനം പാടിയ ഗായിക എന്ന് ഗിന്നസ് ബുക് ഓഫ് വേൾഡ് റിക്കോർഡ്സ് – 2011 ൽ ആശയുടെ നാമം ചേർത്ത് വെയ്ക്കപ്പെട്ടു. 1943 ൽ മജ്ഹാബൽ എന്ന മറാത്ത സിനിമയിൽ ചലാ, ചലാ എന്ന ഗാനം പാടിയാണ് തുടക്കം കുറിച്ചത്.

ആശാജിയുടെ ആലാപനവൈഭവമാണ് അവരെ ഹിന്ദി സംഗീതലോകത്ത് ചിരപ്രതി ഷ്ഠയാക്കിയത്. മറ്റു ഗായികമാരിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായി ചിത്രങ്ങളിലെ കഥാപാത്ര ങ്ങളുടെ മാനറിസമറിഞ്ഞ് ശബ്ദവ്യത്യാസം നടത്തി ആലപിക്കുന്ന രീതിയാണ് അവർ അനുവർത്തിച്ചിരുന്നത്. ( പാണ് ഖായേ സയ്യാ ഹമാരേ, തിസ് രി ഖസം – 1966 ) ( ആഓ ഹുസൂർ … കിസ്മത് -1969 ) പർദേ മെ രഹ് നേ ദോ – ശികാർ – 1968 ) ഇൻ ആ ഖോം കി മസ്തി – 1981 ) എന്നീ ഗാനങ്ങൾ മാത്രം ഒന്ന് ശ്രദ്ധിച്ചാലറിയാം, എത്ര മനോഹരമായാണ് അവർ തൻ്റെ മാസ്മരിക ശഖ്‌ദത്തിലൂടെ ആ കഥാപാത്രമായത് എന്ന്. ഖവ്വാലി ഗാനശാഖയിൽ ആശാജിയെ പോലെ ശോഭിച്ച ഗായികമാർ ഹിന്ദി സംഗീതത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടില്ല. യേ ഇഷ്‌ഖ്, ഇഷ്‌ഖ് – ബർസാത് – 1966 ) യേ അഗർ ദുഷ്മൻ ( ഹം കിസി സേ കം നഹി – 1976) തുടങ്ങി നിരവധി ഖവ്വാലികൾ അവർ സമ്മാനിച്ചു. എഴുപതുകളിൽ ലോകമെമ്പാടുമുള്ള യുവതകളെ ത്രസിപ്പിച്ച ഹിപ്പി സാസ്‌കാരത്തിൻ്റെ അലയടി ഹിന്ദി സംഗീതത്തിലും നാം കേട്ടു. ധം മാരോ ധം – ഹരേ രാമ ഹരേ കൃഷ്‌ണ എന്ന ഗാനം സംഗീത ലോകത്തെ വിസ്മയമായി.

ആശയുടെ സ്വകാര്യജീവിതം മങ്കേഷ്കർ കുടുംബത്തെ പലപ്പോഴായി ദുഃഖിപ്പിച്ചിരുന്നു. ആശ തന്റെ 16 മത്തെ വയസ്സിലാണ് കുടുംബത്തെ ധിക്കരിച്ച് പെഴ്സണൽ സെക്രട്ടറിയും 33 വയസ്സുകാര നുമായ ഗണപതി റാവു ഭോസ്ലെയെ വിഹാഹം കഴിക്കുന്നത്. മൂത്ത സഹോദരി ലതാ മങ്കേഷ്കറുടെ തണലിലാണ് അവരുടെ കുടുംബം കഴിഞ്ഞിരുന്നത്.

ലതാജി അനുജത്തി ആശയേയും ഒപ്പം കൂട്ടിയായിരുന്നു ക്‌ളാസിലേയ്ക്ക് എത്തിയിരുന്നത്. ഒരു വേള അദ്ധ്യാപകൻ ശകാരിച്ചത്രെ, ഒരാളുടെ ഫീസ് കൊണ്ട് രണ്ടാളെ പഠിപ്പിക്കുന്ന വേല ഇനി നടക്കില്ല എന്ന്.ഇതോടെ ലത പഠിത്തം തന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു. അത്രമേൽ സ്നേഹിച്ച ലതയ്ക്ക് ആശയുടെ വിവാഹം ഒട്ടും രസിച്ചില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല, വർഷങ്ങളോളം അവർ തമ്മിൽ മിണ്ടിയതുപോലുമില്ല. ആശയുടെ മൂന്നാമത്തെ കുട്ടിയെ ഗർഭമായിരിക്കെ ഭോസ്ലെയുമായി പിണങ്ങി മാതൃഗൃഹത്തിലേക്ക് മടങ്ങി വന്നു. 1960 ൽ ഇവർ വിവാഹമോചിതരായി. ആശാജിയുടെ ദുഃഖപൂർണ്ണമായ സ്വകാര്യജീവിതം പോലെ തന്നെ സംഗീതജീവിതവും പലപ്പോഴായി സങ്കടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു.

ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിന്റെ സുവർണ്ണ കാലഘട്ടങ്ങളെ ധന്യമാക്കിയ പ്രതിഭാ ശാലികളായ ലതാമങ്കേഷ്കർ ,മുഹമ്മദ് റഫി, മുകേഷ്, കിഷോർ കുമാർ, മന്നാഡേ , തലത് മഹമൂദ് , മഹേന്ദ്രകപൂർ ഗായക ശ്യംഖലയിലെ അവസാനകണ്ണിയായിരുന്നു ആശാജി. അവരുടെ സംഗീതയാത്രയെ രണ്ട് ഘട്ടങ്ങളായി തരംതിരിക്കാം. ഒ.പി നയ്യാർ , ആർ ഡി ബർമ്മൻ യുഗങ്ങളാണവ. ലതാജിയുടെ ആലാപനരീതിയിൽ നിന്നും ഏറെ വ്യത്യസ്‌തമാതലങ്ങളിലൂടെയാണ് ആശാജി സഞ്ചരിച്ചത്. അതിന് വഴിയൊരുക്കിയത് വിഖ്യാത സംഗീ തജ്ഞൻ ഒ.പി. നയ്യാറായിരുന്നു. ഒ.പി. ഇല്ലായിരുന്നില്ലെങ്കിൽ ആശയെന്ന ഗായികയുടെ പേര് പോലും ഹിന്ദി സംഗീത ത്തിൽ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല എന്ന് സംഗീത നിരൂപകർ വിലയിരുത്തുന്നു. അതിന് കാരണമായി പറയുന്ന സംഭവം ഇതാണ്. 1952ൽ നിർമ്മിച്ച ‘ആസ്മാൻ എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി ഒ.പി- ലത കൂട്ടുകെട്ടിൽ ആദ്യമായി ഒരു ഗാനം പറഞ്ഞുറപ്പിച്ചിരുന്നു. ഈ ഗാനത്തിന്റെ റിഹേഴ്സൽ ദിവസങ്ങളോളം ലത കാരണം മാറ്റിവെക്കേണ്ടിവന്നത് ഒ.പി.യെ ഏറെ ചൊടിപ്പിച്ചു. ഇതിനെതുടർന്ന് ഇനിയൊരിക്കലും ലതയെക്കൊണ്ട് താൻ പാടിപ്പിക്കില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം ശപഥം ചെയ്തുവത്രെ. ലതാജിക്ക് പകരമായി അദ്ദേഹം സംഗീതലോകത്ത് അന്ന് ഒന്നുമല്ലാതിരുന്ന ആശയെയാണ് കണ്ടെത്തിയത്. പിന്നീട് ഒ.പി- ആശാ ബന്ധം അവരുടെ സംഗീതത്തിലും, ജീവിതത്തിലും ഒരുപോലെ വളർന്നു പന്തലിച്ചു. ഒ.പി. യുടെ ഈണത്തിൽ മുഹമ്മദ് റഫിയും, ആശയും ചേർന്ന് പാടിയ നൂറു കണക്കിന് ഗാനങ്ങൾ ഹിറ്റുകളായി കാലത്തെ അതിജീവിച്ചു.ഉഡേ ജബ് ജബ് സുൽഫേ തേരി(നയാ ദൗർ -1957 ഒ.പി.) ബഹുത് ശുക് രിയാ ബഡീ മെഹർബാനി(ഏക് മുസാഫിർ ഏക് ഹസീന – 1962 ഒ.പി )മൈ പ്യാർക രാഹീഹൂം (ഏക് മുസാഫിർ ഏക് ഹസീന – 1962.ഒ.പി )ദിവാന ഹുവാ ബാദൽ ( കശ്മീർ കി കലി) തുടങ്ങി 800ൽപരം ഗാനങ്ങളാണ് പാടിയത്. അതിലധികവും മെലഡികൾ. കൂടാതെ ഖവ്വാലിയും, ചടുലനൃത്തഗാനങ്ങളും പെടുന്നു.

ആശാജി ഏറ്റവും കൂടുതൽ യുഗ്മഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചിട്ടുളളത് മുഹമ്മദ് റഫിക്കൊപ്പമാണ്. എന്നാൽ അറുപതുകൾക്കൊടുവിൽ ഒ.പി യുടെ കരിയർ പതിയെ കുറഞ്ഞ് തുടങ്ങി. 1966 ൽ ആർ. ഡി. സംഗീതം നൽകി റഫി, ആശ പാടിയ തിസ്‌രി മൻസിലിലെ ഗാനങ്ങൾ അത്യപൂർവ്വമായ ഹിറ്റുകൾ സമ്മാനിച്ചപ്പോൾ ആശാജി ആർ.ഡി. ബർമ്മൻ സംഗീതത്തിൽ കൂടുതൽ ശ്രദ്ധ ചെലുത്തുകയുണ്ടായി. അതോടെ ഒ.പി. ആശ ബന്ധം വഷളാവുകയും 1974 ലെത്തിയപ്പോഴേക്കും ഒ.പി. ആശബന്ധം പൂർണ്ണമായും നിലയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.മുഹമ്മദ് റഫിയുടെ ഗ്രഹണകാലം കൂടിയായിരുന്നു 1970 മുത ൽ 1974 വരെയുള്ള വർഷങ്ങൾ .

ഒ.പി , റഫി, ആശ കൂട്ട്കെട്ടുകൾ പതിറ്റാണ്ട്കാലമായി നെയ്തെടുത്തു കൊണ്ടിരുന്ന മെലഡി ഘോഷയാത്രയും അതോടെ അവസാനിച്ചു. ഒ.പി. ക്രമേണ സംഗീത ലോകത്ത് നിന്നും പിറകോട്ട് വലിയുകയുണ്ടായി.

1974 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘പ്രാൺ ജായേ പർ വചൻ ന ജാ യേ’ എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി എച്ച് എസ്. ബിഹാരി രചിച്ച് ഒ.പി.നയ്യാർ സംഗീതത്തിൽ ആശാ ഭോസ്ലെ പാടിയ ദുഃഖാർദ്രഗാനം ‘ചൈൻ സെ കഭി ഹം കോ അപ് നേ ജീനേ ന ദിയാ ‘ (ഞാനൊരിക്കലും എന്നെത്തന്നെ സമാധാനമായി ജീവിക്കാൻ അനുവദിച്ചില്ല ) ഏറെ ചർച്ചയായി. ഇതിലെ വരികൾ ആശയുടെ ജീവിതവുമായി ഏറെ ബന്ധമുള്ളത് പോലെ തോന്നിപ്പി ക്കുന്നതായിരുന്നു. ഈ ഗാനത്തിന് ആ വർ ഷത്തെ ഫിലിംഫെയർ അവാർഡ് ലഭിച്ചിരു ന്നു. എന്നാൽ ഒ.പി. യുടെ സംഗീതത്തിൽ പിറന്ന ഗാനമായതിനാൽ ആശാ ഭോസ്ലെ അവാർഡ് സ്വീകരിച്ചിരുന്നില്ല. പകരം ഒ.പി. തന്നെ അവാർഡ് സ്വീകരിച്ച് കാറിൽ വീട്ടി ലേക്ക് വരുംവഴി കുപ്പത്തൊട്ടിയിലേക്ക് വലി ച്ചെറിഞ്ഞത് സംഗീത ലോകം ഞെട്ടലോടെ യാണ് കേട്ടത്. ആശയോട് ഒ. പി. ക്കുണ്ടാ യിരുന്ന അമർഷത്തിന്റെ ആഴം എത്രയായി രുന്നെന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. കാലങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു. ഒ.പി യും , ആർ.ഡി. യും ലോകത്ത് നിന്ന് യാത്രയായി. ആശാജി തൻ്റെ സംഗീതയാത്ര തുടർന്നു. മകളും ഗായികയുമായിരുന്ന വർഷ ഭോസ്ലെയും ഇതിനിടയിൽ അകാലത്ത് പൊഴിഞ്ഞു.

“കാലം കടന്നുപോയിക്കൊണ്ടിരിക്കും
അപ്പോഴും ചില സ്വരങ്ങൾ
നിശ്ശബ്ദതയ്ക്കപ്പുറം പോലും ജീവിക്കും…”

‘അഭി നാ ജാഓ ഛോഡ്കർ യേ ദിൽ അഭി ഭരാ നഹി ‘…..

സംഗീതത്തിന്റെ അഞ്ചാം പാദം ‘പഞ്ചമം’ അഥവാ’ പഞ്ചം ‘എന്ന ഓമന പേര് രാഹുൽ ദേവ് ബർമ്മന് ലഭിക്കാൻ കാരണം കുഞ്ഞു നാളിൽ ആർ.ഡി. ഈ ഒരു പാദത്തിലായിരു ന്നുവത്രെ കരഞ്ഞിരുന്നത്. സംഗീതത്തിന്റെ കളിത്തൊട്ടിലായിരുന്നു ബർമ്മൻ കുടുബം. പിതാവ് എസ്.ഡി ബർമ്മൻ ഭാരതീയ സംഗീതത്തിന്റേയും ബംഗാൾ, ഒഡിയ നാടോടി സംഗീതത്തിന്റേയും പാതയിലാണ് സംഗീത നൃഷ്ടികൾ ചെയ്തതെങ്കിലും ആർ.ഡി. വെസ്റ്റേൺ സംഗീതത്തിന്റെ ചുവട് പിടിച്ചായിരുന്നു സംഗീത വഴികളിൽ സഞ്ചരിച്ചത്. 17 വയസ്സിൽ തന്നെ പഞ്ചം ദാ ഈണങ്ങൾ ചിട്ടപ്പെടുത്താൻ പ്രാപ്തനായിരുന്നു. മുഹമ്മദ് റഫി, ആർ.ഡി സംഗീത സൗഹൃദം തുടങ്ങുന്നത് നടൻ മഹമൂദ് നായക നടനായ ‘ഛോട്ടേ നവാബ് ‘(1962) എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി യായിരുന്നു മുഹമ്മദ് റഫിയുടേയും മഹമൂദിന്റേയും ആശീർവ്വാദത്തോട് കൂടിയാണ് ഈ ചിത്രത്തിൽ അദ്ദേഹം സ്വതന്ത്ര സംഗീത സംവിധായക രംഗത്തേക്ക് അരങ്ങേറ്റം കുറിച്ചത്. ‘ഇലാ ഹീ തൂ സുൻ ലേ ഹമാരി ദുആ ‘ എന്ന ഗാന മടക്കം അഞ്ച് ഗാനങ്ങ ളാണ് റഫി ഇതിൽ പാടിയിട്ടുള്ളത്. സംഗീത ഇതിഹാസങ്ങളായ നൗഷാദ് അലി (ക്ലാസിക്കൽ ) , എസ്.ഡി. (ഭാരതീയം -നാടോടി) ,ശങ്കർ ജയ്കിഷൻ, ഒ.പി നയ്യാർ,സലീൽ ചൗധരി (നാടോടി, വെസ്റ്റേൺ) ,റോഷൻ ,മദൻ മോ ഹൻ (ഗസൽ) എന്നിവർ സംഗീത സൃഷ്ടി കൾ അവലംബിച്ചത് പോലെ ആർ.ഡി.ക്കും സ്വന്തമായ സംഗീതപാത ഉണ്ടായിരുന്നു. തബല, മൗത്ത് ഓർഗൺ വായന കൂടാതെ ഒട്ടേറെ വാദ്യോപകരണ വാദനങ്ങളിൽ കഴിവ് തെളിയിച്ച ആളാണ് ആർ. ഡി. 1964 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ സൂപ്പർ ഹിറ്റ് ചിത്രമായ ‘ദോസ്തി ‘ യിലെ കഥാപാത്രങ്ങളായ രാമുവി നേയും മോഹനനേയും സംഗീത ലോകത്തി ന് മറക്കാനാവില്ല. വികലാംഗനായ രാമുവിന്റെ മൗത്ത് ഓർഗൺ വായനക്കൊത്ത് ജന്മനാ കാഴ്ച നഷ്ടപ്പെട്ട മോഹൻ മനസ്സ് നൊന്ത് പാടുന്ന ഗാനങ്ങളും ചിത്ര പാശ്ചാ ത്തലങ്ങളും ഇന്നും രോമാഞ്ചത്തോടെ യാണ് സംഗീത പ്രേമികൾ കണ്ടു കൊണ്ടിരിക്കുന്നത്. അഞ്ച് ഗാനങ്ങളാണ് റഫി ഈ ചിത്രത്തിൽ പാടിയിട്ടുള്ളത്. റഫിക്കൊപ്പം ഇതിൽ മൗത്ത് ഓർഗൺ വായിച്ചത് ആർ.ഡി ബർമ്മൻ ആയിരുന്നു. 1966 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘തീസരീ മൻസിൽ ‘ ലെ ‘ തും നെ മുജെ ദേഖാ ഹോ കർ മെഹർ ബാ ൻ ‘ ‘ ഓ ഹസീ നാ സുൽഫോം വാലേ’, ‘ആജാ ആജാ മൈ ഹൂം പ്യാർ തെരാ’, ‘ദീവാ നാ മുജ് സെ നഹീ ‘ഓ മേരെ സോനാ രേ ‘എന്നീ ഗാനങ്ങളെല്ലാം തന്നെ റഫിയാണ് ഇതിൽ പാടിയിട്ടുള്ളത്. റോക്ക് ആന്റ് റോൾ ശൈലിയിലാണ് ഈ ഗാനങ്ങളെല്ലാം ചിട്ടപ്പെടു ത്തിയത്. ശങ്കർ ജയ്കിഷൻ ഷമ്മി കപൂറിന് വേണ്ടി ‘ആൻ ഇവി നിംഗ് ഇൻ പാരീസ്,
‘ബ്രഹ്മചാരി ‘ തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി കമ്പോസ് ചെയ്ത അതേമട്ടിലാണ് പഞ്ചം ദ ഇതിലെ ഗാനങ്ങളും ചിട്ടപ്പെടുത്തി യത്. സംഗീതലോകം ഇരു കൈകളും നീട്ടി യായിരുന്നു ഈ ഗാനങ്ങളെ സ്വീകരിച്ചത്. ഇന്നും റിയാലിറ്റി ഷോകളിൽ ഏറ്റവും കൂടു തൽ പേർ മാറ്റുരച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ഗാനങ്ങൾ കൂടിയാണിത് . മാത്രമല്ല, മുഹമ്മദ് റഫിയുടെ ഇഷ്ടഗാനങ്ങൾ കൂടിയാ യിരുന്നു ഇവ. വേദികളിൽ അദ്ദേഹം ഹരം പകർന്ന് പാടുന്ന പാട്ടുകളിലൊന്നായിരുന്നു ഇത്.

മുഹമ്മദ് റഫി, ആർ.ഡി. ബർമ്മൻ സംഗീത യാത്ര 1969 ലും തുടർന്നു. പ്യാർ കാ മൗസം എന്ന ചിത്രത്തിൽ ശശി കപൂറിന് വേണ്ടി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ സൂപ്പർ ഹിറ്റ് ഗാനങ്ങളാണ് ‘ ‘തും ബിൻ ജാഊം കഹാം’ ‘ സുൽത്താനാ രേ പ്യാർ കാ മൗസം’ എന്നീ ഗാനങ്ങൾ.’ തും ബിൻ ജാഊം എന്ന ഗാനത്തെ ചൊല്ലി ചെറിയ തോതിൽ വിവാദങ്ങൾ പിൽക്കാലങ്ങളിൽ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ട്. ആർ.ഡി.ബർമ്മൻ മന പ്പൂർവ്വം സൃഷ്ടിച്ച ഒരു റഫി കിഷോർ സംഗീത മത്സരം കൂടിയായിരുന്നുവെന്നതാണ് ഇവരുടെ വാദം. ഒരേ ഗാനം രണ്ട് ഗായകരെ കൊണ്ട് പാടിപ്പിച്ചത് അവർ തമ്മിലെ ഗാനാ ലാപന സിദ്ധി അളക്കുവാനത്രെ, എന്നാൽ ഇതിന്റെ നിജസ്ഥിതി മറ്റൊന്നാണ്. ചിത്ര ത്തിന്റെ കഥാ പാശ്ചാത്തലത്തിനനുസരിച്ച് ശശി കപൂറിന്റെ മാനറിസംഉൾക്കൊണ്ടാണ് രണ്ട് വെർഷനിലായി (സന്തോഷം , ദുഃഖം) ഈ ഗാനം മുഹമ്മദ് റഫി പാടിയത്. അതേ സമയം ശശി കപൂറിന്റെ പിതാവിന്റെ റോളി ലഭിനയിച്ച ഭാരത് ഭൂഷണ് വേണ്ടി ഇതേ ഗാനം ഹാപ്പി മൂഡിലാണ് കിഷോർ ദ പാടിയി ട്ടുള്ളത്. ഒരു സംഗീത സംവിധായകനെന്ന നിലയിൽ ആ .ഡി ദാ ഗാനങ്ങൾ കമ്പോസ് ചെയ്യുന്നതിലും പാടുന്നവരെ തിരഞ്ഞെടു ക്കുന്നതിലും വളരെ സെലക്ടീവായിരുന്നു. അഭിനേതാവിനും ,കഥാപാത്രത്തിനും അനുസരിച്ചുളള ഗാനസൃഷ്ടിയാണ് വേണ്ട ത്. അത് മാത്രമേ അദ്ദേഹം ചെയ്തിട്ടുളളൂ. മാത്രമല്ല ഏത് ഗാനവും അത് പല ഭാവത്തി ൽ പാടാൻ കഴിവുള്ള’ ഗായകൻ മുഹമ്മദ് റഫിയാണെന്ന് അദ്ദേഹവും വിശ്വസിച്ചിരു ന്നു. ഈ ഗാനത്തിന്റെ ഈണത്തിൽ ‘യേ ദിൻ പാകി ഉഡേ’എന്ന ബംഗാളി വെർഷനും കിഷോർ ദ യുടെ ശബ്ദത്തിൽ പുറത്ത് വന്നു. ആൾ ഇന്ത്യ റേഡിയോ കിഷോർ ദ പാടിയ രണ്ട് വെർഷനും കൂടുതൽ പ്രമോട്ട് ചെയ്തപ്പോൾ പാട്ട് ഏറെ ജനകീയമായിയെന്നതാണ് നേര്.

1969ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ’ആരാധന ‘ എന്ന ചിത്രത്തിലെ പാട്ടുകളെല്ലാം എസ്.ഡി.ബർമ്മൻ റഫിയെ കൊണ്ടായിരുന്നു പാടിക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചിരുന്നത്. അതനുസരിച്ച് റിഹേഴ് സൽ പൂർത്തിയാക്കുകയും അതിലെ ‘ഗുൻ ഗുനാ രഹേ ഹെ ‘, ‘ ബാഹോം മെ ബഹാറ് ഹെ’ എന്നീരണ്ട് ഗാനങ്ങൾ റഫി പാടുകയും ചെയ്തു.’ റൂപ് തെരാ മസ്താന ‘,’മേരെ സപ്നോം കി റാണി കബ് ‘, ‘കോറാ കാഗസ് ഥാ യേ മന് മേരാ ‘തുടങ്ങിയ ഗാനങ്ങൾ റിക്കോർഡ് ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പ് എസ്.ഡി. രോഗബാധിതനായതിനെതുടർന്ന് പഞ്ചമിനെ റിക്കോർഡിംഗ് ഏല്പിക്കുകയാണുണ്ടായത്. എന്നാൽ പഞ്ചം ഈ ഗാനങ്ങൾ റഫിയിൽ നിന്നും അടർത്തി മാറ്റി കിഷോർ കുമാറിനെ വച്ച് പാടിപ്പിക്കുകയായിരുന്നു. ആർ. ഡി.യുടെ ഈ നിലപാടിന് കാരണമാ യത് മറ്റൊന്നായിരുന്നു. ചിത്രത്തിലെ നായകവേഷം ചെയ്ത രാജേഷ് ഖന്ന രണ്ട് കഥാ പാത്രങ്ങളെയാണ് ചിത്രത്തിൽ അവതരിപ്പിച്ചത്. രണ്ട് പേർക്കും പിന്നണിയിൽ ഒരേ സ്വരം കൊടുത്താൽ അത് ചിത്രത്തെ ബാ ധിക്കുമെന്നതായിരുന്നു ആർ.ഡി.യുടെ നിലപാട് .ഇക്കാരണത്താലാണ് കിഷോർ ദ യെ ദിവസങ്ങളോളം പരിശീലിപ്പിച്ച് ഈ മൂന്ന് ഗാനങ്ങളും റിക്കോർഡ് ചെയ്തത്. ആരാധനയും, ഇതിലെ ഗാനങ്ങളും സൂപ്പർ ഡ്യൂപ്പർ ഹിറ്റിലേക്ക് കുതിച്ചു. അതിലൂടെ ആർ. ഡി. ഹിന്ദി സംഗീതത്തിൽ ഒരു നവ ജാലകം തുറന്നുവെക്കുകയായിരുന്നു. മാത്രമല്ല, ഹിന്ദി സിനിമയിൽ ആദ്യമായി രാജേഷ് ഖന്നയെന്ന സൂപ്പർസ്റ്റാർ പിറവി യെടുക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ അദ്ദേഹം ബോളി വുഡിലെ ഏറ്റവും പ്രതിഫലം പറ്റുന്ന നായക നടനായി മാറി. പിന്നീടുള്ള ചിത്രങ്ങളിലെല്ലാം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആശീർ വ്വാദത്തോടെ കിഷോർ ദ പാടാൻ തുടങ്ങി. റഫി ശബ്ദത്തിൽ പിറന്ന അതിമനോഹരങ്ങളായ ഒട്ടേറെ ഗാനങ്ങൾക്ക് ചുണ്ടനക്കിയ രാജേഷ് ഖന്ന സൂപ്പർ പദവി ലഭിച്ചപ്പോൾ ഇനി മുതൽ എനിക്ക് കിഷോർ ദ പാടിയാൽ മതിയെന്ന് ശഠിച്ചു. സംഗീത സംവിധായകരിൽ പലരും അത് ഏറ്റെടുത്തു. ഒന്നുമില്ലാ ത്തിടത്ത് നിന്ന് ഒറ്റ റഫി ഗാനത്തിലൂടെ സംഗീത സംവിധാന രംഗത്തെ ഉന്നതിയിലെത്തിയ പല സംഗീത സംവിധായകരും കിഷോർ കുമാറിന്റെ വീട്ട് വരാന്തയിൽ കുത്തിയിരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അത് വരെ പാടി അഭിനയിച്ചിരുന്ന കിഷോർദ ഇതോടെ തിരക്കുള്ള പിന്നണി ഗായകനായി മാറി. എഴുപതുകളുടെ തുടക്കത്തിൽ ശുദ്ധസം ഗീതത്തെ മാത്രം ആശ്ലേഷിച്ചിരുന്ന മുൻ നിര സംഗീത സംവിധായകരെല്ലാം പിറകി ലേക്ക് വലിഞ്ഞു. എഴുപതുകളിൾ നവീന ആശയങ്ങളും ആവിഷ്ക്കാരങ്ങളും സാങ്കേതിക വിദ്യകളും ചലച്ചിത്ര മേഖലയി ൽ വ്യാപകമായ മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി.

ആർ.. ഡി. തുടങ്ങിവച്ച നവ സംഗീത പാത നിഷ്ക്കാസനത്തിന്റേയും അവരോധനത്തിന്റേയും ഊതി വീർപ്പിക്കലിന്റേയും കഥകൾ പറഞ്ഞ് ഫിലിം ജേർണലുകളിൽ ഗോസിപ്പു കൾ നിറഞ്ഞു. ആർ. ഡി.ബോളി വുഡ് സംഗീതത്തിലെ ഏറെ മൂല്യമുള്ള സംഗീതജ്ഞനായി മാറി. 1970 മുതൽ 73 വരെയുള്ള കാലങ്ങളിൽ രാജേഷ് ഖന്നയ്ക്ക് ഇണങ്ങുന്ന ശബ്ദം കിഷോർ കുമാർ ആണെന്ന പ്രചര ണം ബോളിവുഡിൽ ശക്തിപ്പെട്ടു. ഇക്കാരണത്താൽ ‘അമർ പ്രേം, കട്ടി പതംഗ് ‘തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങളിൽ കിഷോർ കുമാറിനെ വച്ചായിരുന്നു ഗാനങ്ങൾ റിക്കോർഡ് ചെയ് തത് .ഇതിനിടയിൽ മനസ്സറിഞ്ഞോ, അറിയാതേയോ തന്റെ സാന്താക്രൂസിലെ സ്റ്റുഡിയോവിൽ വെച്ച് ഫിലിം ജേർണലിസ്റ്റുകളു മായുള്ള ഒരുഅഭിമുഖത്തിൽ മുഹമ്മദ് റഫിയെ കുറിച്ചുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാമർശം വിവാദമായതായി പറയപ്പെടുന്നു. ‘എന്റെ സംഗീത യാത്രയിൽ മുഹമ്മദ് റഫിയെന്ന ഗായകൻ ഒരു വിഷയമേ അല്ല, മാത്രമല്ല ഞാനാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിന് വെളിച്ചം പകർന്നത്’ എന്നായിരുന്നു ആ വിവാദ പരാമർശം. എന്നാൽ ഇത്തരം ഗോസിപ്പുകളിൽ റഫി ശ്രദ്ധ കൊടുത്തിരുന്നില്ല. പിന്നീടുള്ള വർഷങ്ങൾ റഫിയുടെ കരിയറിലെ ശീതകാലമായിരുന്നു. എന്നാൽ കാലം റഫിയെ മറന്നില്ല. സങ്കീർണ്ണങ്ങളായ ഒട്ടേറെ ഗാനങ്ങൾ പാടാൻ റഫിയല്ലാതെ മറ്റാരുണ്ട് എന്ന ചോദ്യത്തിനുള്ള ഉത്തരമാണ് പല ചിത്രങ്ങൾക്ക് വേണ്ടിയും റഫിയെ മാറ്റി നിർ ത്തിയ സംഗീത സംവിധാകർക്ക് വ്യത്യസ്ത ശാഖയിലുള്ള പലഗാനങ്ങളും പാടിക്കാൻ റഫിയെ ആശ്രയിക്കേണ്ടിവന്നത് കാലം സാ ക്ഷി പറയുന്നു. 1970 ലെ ജിതേന്ദ്ര ചിത്രമായ കാരവനിൽ രണ്ട്ഗാനങ്ങൾആർ.ഡി.സംഗീ തത്തിൽ റഫി ആലപിച്ചു. ‘അരേ ഓ ഗോരി യാ കഹാ തേ രി ദേശ് മേ ‘ കിത് നാ പ്യാരാ വാദാ ഹെ ‘ എന്നീ ഗാനങ്ങൾ ജിതേന്ദ്രയുടെ ശബ്ദത്തിനും ,ശാരീരിക ഭാഷക്കും ഇണ ങ്ങുന്ന രീതിയിലാണ് റഫി പാടിയത്. ജിതേന്ദ്രക്ക് വേണ്ടി ഏറ്റവും കുടുതൽ ഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചിട്ടുള്ളതും റഫിയാണ്.

മുഹമ്മദ് റഫി, ആർ.ഡി. ബർമ്മൻ കൂട്ട്കെട്ടിൽ പിറന്ന ഗാനങ്ങളെല്ലാം തന്നെ എക്കാലവും ഹിറ്റ് ഗണത്തിലാണുണ്ടായിട്ടുള്ളത്.

1973 ൽ നാസിർ ഹുസൈൻ ചിത്രമായ ‘യാ ദോം കി ബാരാതി ന് വേണ്ടി റഫി, ആർ. ഡി ടീം വീണ്ടും ഒന്നിച്ചു. ഇതിൽ റഫി പാടിയ ‘യാദോം കി ബാരാത് നിക് ലി ഹുയി ‘ ചുരാ ലിയാ തോ , തും നെ ജോ ദിൽ കോ’ എന്നീ ഗാനങ്ങൾ ആ വർഷത്തെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം നേടിയ ഗാനങ്ങളാണ്. 1975 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘ ലൈലാ മജ്നു ‘എന്ന ചിത്ര ത്തിന്റെ സംഗീത സംവിധാനം മദൻ മോഹനാണ്. അതിലെ അഞ്ച് ഗാനങ്ങളും റഫി ശബ്ദം മനസ്സിൽ കണ്ടാണ് അദ്ദേഹം ചിട്ടപ്പെടുത്തിയത്. എന്നാൽ ഋഷി കപൂർ ബോബിയിൽ ശൈലേന്ദ്ര സിംഗ് ശബ്ദം സൃഷ്ടിച്ച ജനപ്രീതി ലൈലാ മജ്നുവിലും ആവർത്തിക്കാൻ മദൻ മോഹനോട് ആവശ്യപ്പെട്ടു. റഫിയ്ക്ക് പകരം ശൈലേന്ദ്ര , അല്ലെങ്കിൽ കിഷോർദ പാടണമെന്ന് അദ്ദേഹം ശഠിച്ചു. എന്നാൽ മദൻ മോഹൻ തന്റെ തീരുമാനത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് പറഞ്ഞു. ഒന്നുകിൽ ഞാൻ സംഗീതം നിർവ്വ ഹിക്കും. അല്ലെങ്കിൽ നായക കഥാപാത്രം മാറേണ്ടി വരും. ഒടുവിൽ റഫി പാടി, ഗാനങ്ങളും ചിത്രവും 1975 ലെ ഏറ്റവും ബ്ലോക്ക് ബസ്റ്ററായി മാറി. മാത്രമല്ല പിന്നീടുള്ള ചിത്ര ങ്ങളിലെല്ലാം ഋഷി കപൂറിന്റെ ശബ്ദം റഫി ശബ്ദമായി മാറി.1977 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ അമർ അക്ബർ ആന്റണി എന്ന ചിത്രത്തി ലെ ‘പർദാ ഹെ പർദ ‘ എന്ന ഖവ്വാലി ഏറ്റവും ജനപ്രീതി നേടിയ റഫി ഗാനമായിരുന്നു. ഋഷി ഈ ഗാനത്തിന് ചുണ്ടനക്കുമ്പോൾ തിയേറ്ററുകൾ ഇളകി മറിഞ്ഞിരുന്നു. ലക്ഷ്മികാന്ത് പ്യാരേലാലാണ് ഇതിന്റെ സംഗീത സംവിധായകൻ. ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിലെ ഏറ്റവും ജനശ്രദ്ധനേടിയ ഖവ്വാലിയായി ഈ ഗാനം മാറി. ഇതേ വർഷം ഒപ്പത്തിനൊപ്പം എത്തിയ സിനിമയാണ് ‘ ഹം കിസീ സെ കം നഹീ (1977) റഫി, ആർ.ഡി. സംഗീത മാമാങ്ക മായി മാറിയ ഇതിലെ ‘യേ ലഡ്കാ ഹാ യെ അല്ലാഹ് കൈ സെ ഹെ ദീവാനേ ‘ റഫി യും ആശാ ഭോസ്ലേയുമാണ് പാടിയത് . ഇതും ഒരു ചരിത്ര വിജയമായി മാറി. ഇതിലെ മറ്റൊരു ഗാനമായ ‘ ഹെ അഗർ ദുശ്മൻ സ മാനാ കം നഹീ ‘ എന്ന ഖവ്വാലി. ചിത്രത്തി ന്റെ ടൈറ്റിൽ സോംഗിന്റെ വരികളിൽ പറയുന്നത് പോലെ ഒരു സംഗിത മത്സരം തന്നെയായിരുന്നു ഈ ചിത്രത്തിന്റെ കഥാ ഇതിവൃത്തവും. കഥാപാത്രങ്ങൾക്ക് വേണ്ടി യാണെങ്കിലും ഇതിൽ റഫി, കിഷോർദ മത്സരിച്ച് പാടുകയായിരുന്നു. റഫി ‘ചാന്ദ് മേരാ ദിൽ ‘പാടിക്കഴിഞ്ഞ ഉടനെ കിഷോർ കുമാറിന്റെ ‘മിൽ ഗയാ ഹം കൊ സാഥി മിൽ ഗയാ’ എന്ന ഗാനമാണ്. രണ്ട് പേരും അവരവരുടെ ഗാനങ്ങളെല്ലാം തന്നെ വള രെ ഗംഭീരമായി പാടിയെങ്കിലും ഒടുവിൽ ക്ലൈമാക്സിലെ സൂപ്പർ ഡ്യൂപർ ഹിറ്റ് ഗാനമായ’ക്യാ ഹുവാ , തേരാ വാദാ ‘ എന്ന ഗാനം റഫി പാടിയപ്പോൾ അതൊരു എഴുപത് തുട ക്കങ്ങളിൽ മുഹമ്മദ് റഫി അനുഭവിച്ച ശീത കാലത്തിൽ നിന്നും അറുപതുകളിലെ ഗ്രീഷ്മ കാലത്തേക്കുള്ള റഫിയുടെ മടക്ക യാത്രയായി മാറുകയായിരുന്നു. ഒരുപക്ഷേ, ഇതൊരു നിമിത്തമാകാം. ആർ.ഡി.യുടെ സംഗീതത്തിലൂടെ തന്നെ മുഹമ്മദ് റഫിക്ക് ആ വർഷത്തെ മികച്ചഗായകനുള്ള ദേശീയ പുരസ്ക്കാരം ലഭിക്കുകയുണ്ടായി. ചരിത്രം പിന്നേയും ആവർത്തിച്ചു. 1960 കളിലെ മുഹമ്മദ് റഫി കാലഘട്ടത്തിനെ അനുസ്മരി
പ്പിക്കും വിധം അമിതാബ് ബച്ചൻ മുതൽ ഗോവിന്ദ വരെയുള്ള നവതാരനിരകൾക്ക് റഫിയുടെ ശബ്ദം അനിവാര്യമായി വന്നു.

ആർ ഡി ബർമ്മൻ റഫിയെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞത് ഇങ്ങനെയാണ് –
“ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിൽ ഇതിന് മുമ്പുള്ള കാലങ്ങളിലോ, ഇനി വരാനുള്ള കാലങ്ങളി ലോ അതികായനായ ഒരേയൊരു പിന്നണി ഗായകൻ ഉണ്ടായിട്ടുള്ളത് അത് മുഹമ്മദ് റഫി മാത്രമായിരിക്കും”

കവർ : സി പി ജോൺ

‘ഏക് പൈസാ ദേ ദോ ബാബു ‘ 1955 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ “വചൻ” എന്ന ചിത്രത്തിലെ ഈ ഗാനം ഭാരത ത്തിലുടനീളം ഒരു തേങ്ങലായി മാറി. അലഞ്ഞു തിരിഞ്ഞ്‌ നടന്നിരുന്ന യാചകർ ഈ ഗാനം അവരുടെ ആത്മ നൊമ്പരമായി ഏറ്റെടുത്ത് തെരുവീഥികളിൽ വയറ്റത്തടിച്ച് പാടി. മുഹമ്മദ് റഫി ആദ്യമായി രവി ശങ്കർ ശർമ്മക്ക്( രവി ) വേണ്ടി പാടിയ പാട്ടാണിത്. റഫിയുടെ ഓരോ ഗാനങ്ങളും കാലത്താടൊപ്പം ചേർത്തുവെക്കപ്പെട്ടതാണ്. സംഗീതത്തിൽ അടിസ്ഥാന പഠനം പോലുമില്ലാഞ്ഞിട്ടും ഇന്ത്യ കണ്ട പത്ത് പ്രധാന സംഗീതജ്ഞരിൽ ഒരാളായി മാറിയ രവിയിൽ സംഗീതാഭിരുചി നാമ്പിട്ടത് സ്വന്തം പിതാവിന്റെ ഭജൻ ആലാപനത്തിൽ നിന്നാണ്. കുട്ടി ക്കാലം മുതൽ തന്നെ അച്ഛനോടൊപ്പം ഭജൻ പാടി ശീലിച്ച രവി ഒരു പാട്ടുകാരനാവാൻ മോഹിച്ച് മുംബെയിൽ എത്തിയതായിരുന്നു. ആദ്യകാലത്ത് പട്ടിണികിടന്നും, തെരുവോരങ്ങളിലും, റെയിൽവേ പ്ളാറ്റ് ഫോമിലും അന്തിയുറങ്ങിയുമാണ് ജീവിതം കഴിച്ച് കൂട്ടിയത്. 1952 ൽ ഹേമന്ദ് കുമാറിനെ കണ്ടുമുട്ടിയത് സംഗീതത്തിലെ വഴിത്തിരിവായി മാറി. കുട്ടിക്കാലത്ത് കണ്ടും കേട്ടും പഠിച്ച ഹാർമോണിയം വായനയാണ് കൈമുതലായി ആകെയുള്ളത്. ഹേമന്ദ് കുമാറിന്റെ അസിസ്റ്റന്റായി നിൽക്കാൻ ഇത് സഹായകമായി. ഹേമന്ദ് കുമാറിനോടൊപ്പമുണ്ടായിരുന്ന മൂന്ന് വർഷക്കാലങ്ങളിൽ ഒട്ടേറെ സംഗീത ഉപകരണങ്ങൾ സ്വായത്തമാക്കുകയും 1955 ൽ സ്വതന്ത്രമായി സംഗീത സംവിധാന രംഗത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുകയും ചെയ്തു. റഫിയുടെ കടുത്ത ആരാധകനായിരുന്നു രവി.

ആദ്യഗാനം റഫിയിലൂടെ തുടങ്ങണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ചെങ്കിലും തികച്ചും അപ്രസക്തമായ യാചകകഥാ പാത്രത്തിന് വേണ്ടി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ ഗാനമായതിനാൽ റഫിയെ സമീപിക്കാൻ ഭയം തോന്നിയിരുന്നു. എന്നാൽ മുഹമ്മദ് റഫി മടികൂടാതെ സമ്മതിക്കുക യായിരുന്നു. ഒരു പക്ഷേ രവിയുടെ ജീവിത തിക്താനുഭവങ്ങളായിരിക്കാം ഈ ഗാനത്തിന് ആത്മാംശം പകർന്ന് ഈണമിട്ടത്. അതിനെ ശബ്ദം കൊണ്ട് ജീവസ്സുറ്റതാക്കിയത് റഫിയും. ഈ കൂട്ടുകെട്ടുകളുടെ ഒന്നര പതിറ്റാണ്ട് കാല സംഗീതസപര്യക്കിടയിൽ 79 ചിത്രങ്ങളിലൂടെ മനോഹരങ്ങളായ 235 ഗാനങ്ങൾ സംഗീതലോകത്തിന് ലഭിച്ചു. 1970 മുതൽ 1982 വരെയുള്ള കാല ങ്ങളിൽ രവി സംഗീത വനവാസ ത്തിലായിരുന്നു. സിനിമാ രംഗത്ത് നിന്നും പൂർണ്ണ മായും വിട്ടു നിൽക്കുകയുണ്ടായി. ഒരു പക്ഷേ റഫി ജീവിച്ചിരുന്ന എൺപതു കൾവരെ രവിയും സജീവ മായിരുന്നെങ്കിൽ ഏറ്റവും കൂടുതൽ റഫിയുടെ ശബ്ദം ഉപയോഗിച്ച സംഗീതജ്ഞൻ രവിയായിരുന്നേനെ . അത്രയും ഗാഢമായ ബന്ധമായിരുന്നു ഇവർ തമ്മിൽ. രവിയുടെ മാസ്റ്റർപീസ് ഗാനങ്ങളെല്ലാം തന്നെ റഫിയുടേതാണ്. അതിന് ശേഷം മഹേന്ദ്ര കപൂറിന്റേതും. ഓരോ ഈണവും ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതും റഫിയെ മനസ്സിൽ കണ്ടുകൊണ്ടായി രുന്നുവെന്ന് രവി ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞു. ഏത് ഭാവത്തിലും ,താളത്തിലും ഉള്ള ഗാനമായാലും റഫി സാഹിബിന് അത് വഴങ്ങു മെന്നതിനാൽ മറ്റൊരാൾ മനസ്സിൽ വരുമായിരുന്നില്ല. ബി.ആർ. പ്രൊഡക്ഷൻസിന്റെ ബാനറിലെ ഒട്ടുമിക്ക ചിത്രങ്ങൾക്കും സംഗീതം ഒരുക്കിയത് രവിയാണ്.

ബി.ആർ ചോപ്ര ഇന്ത്യൻ സിനിമയിലെ ഒരു കാലത്തെ മുടിചൂടാമന്നനായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആജ്ഞാ വൃത്തങ്ങൾക്ക് ചുറ്റുമായിരുന്നു ഫിലിം ഇൻഡസ്ട്രി ചലിച്ചിരുന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. രവിയും ബി.ആർ പ്രൊഡക്ഷൻസുമായി ദീർഘകാല കരാറനുസരിച്ചാണ് പ്രവർത്തിച്ചിരുന്നത്. പല ഗാനങ്ങളും റഫി സാഹിബിന് വേണ്ടി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ടെങ്കിലും ബി.ആറും റഫി സാഹിബുമായുള്ള ചില തെറ്റിദ്ധാര ണകൾ മൂലം നടക്കാതെ വന്നു. 1962 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ “ധർമ്മപുത്ര”എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി തയ്യാറാക്കിയ’ യേ മസ്ജിദ് ഹെ യെ ബുദ്ധ് ഖാന ‘ എന്ന ഖവ്വാലി പാടാനായി ബി.ആർ. ചോപ്ര നിർദ്ദേശിച്ചത് റഫിയേയും, മഹേന്ദ്ര കപൂറിനേയുമായിരുന്നു. റഫി സാഹിബിനോട് ഇക്കാര്യം സൂചിപ്പിച്ചപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിസമ്മതിക്കുകയുണ്ടായി. അതിന് കാരണമായി അദ്ദേഹം പറഞ്ഞത് രണ്ട് പേരുടെയും ശബ്ദസാമ്യത പാട്ടിന്റെ ഗുണനിലവാരത്തെ ബാധിക്കുമെന്നതി നാലാണ്. റഫിയുടെ ദീർഘദൃഷ്ടിയോടുകൂടിയുള്ള ഈ നിർദ്ദേശം രവിക്ക് ബോധ്യമായെങ്കിലും ബി.ആറി ൽ തെറ്റിദ്ധാരണ ഉളവാക്കി. ഇതിന് മുമ്പും ബി.ആറി ന് റഫിയോട് കടുത്ത നീരസമുണ്ടായിട്ടുണ്ട്. റഫി പിന്നണി ഗാനരംഗത്ത് സജീവമാവുന്നതിന് മുമ്പ് ദീർഘകാല കരാർ അടിസ്ഥാനത്തിൽ ബി.ആർ. ഫിലിംസിന്റെ ബാനറിൽ മാത്രം പാടാനായി റഫിയെ സമീപിച്ചിരുന്നു. എന്നാൽ റഫി സ്നേഹപൂർവ്വം ഇത് നിരസിച്ചു. താൻ ഫിലിം ഇൻഡസ്ട്രി യുടെ ചെറിയൊരു ഭാഗമാണെന്നും ബി.ആർ. ഫിലിംസിനെന്നപോലെ ആർ വിളിച്ചാലും അവർക്ക് വേണ്ടിയും പാടേണ്ടി വരുംഎന്നുണ്ടായിരുന്നു മറുപടി. ഇത്‌ അദ്ദേഹത്തിൽ ആഴത്തിൽ മുറിവുണ്ടാക്കുകയും റഫിക്ക് പകരം മറ്റൊരു റഫിയെ സംഗീത ലോകത്ത് പ്രതിഷ്ഠിക്കുമെന്ന് അദ്ദേഹം പ്രതിജ്ഞയെടുക്കുകയും ചെയ്തുവത്രെ. എന്നാൽ റഫിയിൽ നിന്നും യാതൊരുവിധ പ്രതികരണവും ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. ഈ സമയത്ത് സംഗീതലോകത്ത് കടന്നുവന്ന ഗായകനാണ് മഹേന്ദ്ര കപൂർ . മാത്രമല്ല, അദ്ദേഹം റഫിയുടെ കടുത്ത ആരാധകനും അദ്ദേഹത്തെ ഗുരുതുല്യനായി കാണുന്ന വ്യക്തിയുമാണ്. ഈ ഒരു ശീതയുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കാൻ ഭഗീരഥ പ്രയത്നം നട ത്തിയ വ്യക്തിയാണ് രവി. താൻ ഇരുകൂട്ടർക്കുമിടയിൽ വലിയ സമ്മർദ്ദം അനുഭവിച്ചു എന്നു അദ്ദേഹം പറയാറുണ്ടായിരുന്നു. അതിന് ശേഷം 1963 ൽ ബി.ആർ ബാനറിൽ പുറത്തി റങ്ങിയ ‘ഹം റാസ്’ എന്ന ചിത്രത്തിലെ ‘തും മഗർ സാഥ് ജീനേ ക വാദാ കരോ ‘ മറ്റൊരു ഗാനമായ നീലേ ഗഗന് കെ തലേ എന്നീ ഗാനങ്ങൾ റഫിക്ക് വേണ്ടി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതായിരുന്നു. എന്നാൽ ബി. ആർ . അവ മഹേന്ദ്ര കപൂറിനെ കൊണ്ട് പാടിപ്പിക്കുവാനാണ് നിർദ്ദേശിച്ചത്. അത് മഹേന്ദ്ര കപൂറിനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം സംഗീതരംഗത്ത് വഴിത്തിരിവായി മാറുകയും ആ വർഷത്തെ മികച്ച ഗായകനുള്ള ഫിലിം ഫെയർ അവാർഡ് നേടിക്കൊടുക്കുകയും ചെയ്തു.

1965 ൽ ബി. ആർ. ഫിലിംസിന്റെ ബാനറിൽ പുറത്തി
റങ്ങിയ “വക്ത്” എന്ന ചിത്രത്തിന്റെ ടൈറ്റിൽ സോംഗ് രവി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയത് റഫിയുടെ ആലാപനവൈഭവം മനസ്സിൽ കണ്ടു കൊണ്ടായിരുന്നു. ചിത്രത്തിന്റെ പേര് പോലെ തന്നെ അതിപ്രധാനമായ ഒരു രംഗാവിഷ്ക്കാരമായിരുന്നു ഈ ഗാനത്തിന്റെ വരികളിൽ നിക്ഷിപ്ത മായത്. വിധിയുടെ ക്രൂര വിനോദത്തിൽ എല്ലാം നഷ്ടപ്പെടുന്ന ഒരു കുടുംബത്തിന്റെ അവസ്ഥാന്തരങ്ങൾക്ക് ശബ്ദ ഭാവം നൽകാൻ റഫിക്കല്ലാതെ ആർക്കാണ് കഴിയുക!രവി ഉറച്ചുതന്നെ നിന്നുകൊണ്ട് ബി.ആറിനോട് റഫി ഈ ഗാനം ആലപിക്കണമെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ആദ്യം വിസമ്മതിച്ചെങ്കിലും രവിയുടെ നിലപാട് മനസ്സിലാക്കിയ ബി.ആർ അതിന് വഴങ്ങി. പിന്നീട് റഫിയെ കണ്ട് അദ്ദേഹം പടിയില്ലെങ്കിൽ ആ സംഗീത ദൗത്യം തനിക്ക് പിൻവലിക്കേണ്ടിവരും എന്ന് ബോദ്ധ്യപ്പെടുത്തി. റഫി ഒന്നും ഉരുവിടാതെ പതിവ് പോലെ സമ്മതം മൂളി ചിത്രം പുറത്തിറങ്ങുന്നതിനു മുമ്പു തന്നെ ഗാനങ്ങൾ ഹിറ്റായി. ‘വക്ത് സെ ദിൻ ഔർ രാത് ‘എന്ന ഗാനത്തോടെ ബി.ആർ. ചോപ്രയെന്ന അതികായന്റെ മനസ്സിൽ മഞ്ഞുരുക്കമുണ്ടായി. അദ്ദേഹം റഫിയെ വിളിച്ച് സന്തോഷം പങ്കിട്ട് പറഞ്ഞു.
“റഫി സാഹബ് , ഇന്ത്യൻ സംഗീത ലോകത്ത് ഒരേയൊരു റഫി മാത്രമേയുള്ളൂ. അത് താങ്കളാണ്. അതെ, ‘വക്ത് ‘എന്നാൽ സമയം.
ഏതൊരു സംഗതിയും സമയാധിഷ്ഠിതമായിരിക്കും.”

രവിക്ക് മുഹമ്മദ് റഫിയോടുള്ള അഗാധമായ ആരാധന കുട്ടിക്കാലം മുതൽ തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ജനിച്ചതും വളർന്നതും ഡൽഹിയിലായിരുന്നു. 1947 ൽ ഡൽഹിയിലെ ലാൽ ഖിലയിൽ വച്ച് സ്വതന്ത്ര ഇന്ത്യയുടെ ആഘോഷ പരിപാടി നടക്കുന്നു. ഇതിന്റെ ഭാഗമായി മുഹമ്മദ് റഫി, മുകേഷ് എന്നിവരുടെ ലൈവ് ഷോയും ഉണ്ടായിരുന്നു. തന്റെ ആരാധനാ മൂർത്തിയായ റഫിയെ കണ്ട് പാട്ട് പാടാനുള്ള ആഗ്രഹം സുഹൃത്തിനെ അറിയിക്കുകയും, അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശ്രമഫലമായി റഫി സാഹിബി നെ കോറൊണേഷൻ ഹോട്ടലിൽ വച്ച് നേരിട്ട് കാണാനുള്ള അവസരമുണ്ടാവുകയും ചെയ്തു. എന്നാൽ സുഹൃത്ത് തെറ്റാ യാണ് റഫി സാഹിബിന് രവിയെ പരിചയപ്പെടുത്തിയത്. രവിക്ക് സംഗീത സംവിധായകനാവാൻ മോഹമുണ്ടെന്നായിരുന്നു അദ്ദേഹം റഫിയോട് പറഞ്ഞത്. രവി അത് തിരുത്താനും നിന്നില്ല. മഹാ ഗായനായ റഫി സാഹിബെങ്ങാനും ഒരു പാട്ട് പാടാൻ പറഞ്ഞാലുള്ള അവസ്ഥയോർത്തായിരുന്നുമൗനം പാലിച്ചത് . റഫി നല്ല ഒരു സംഗീത സംവിധായകനാവാനുള്ള ഒട്ടേറെ മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശങ്ങൾ രവിയോട് പറഞ്ഞാണ് പിരിഞ്ഞത്. അതിന് ശേഷം രവി , റഫിയെ കാണുന്നത് 1955 ൽ “വചൻ” എന്ന ചിത്രത്തിന്റെ സംഗീത സംവിധായകനായിട്ടായിരുന്നു. അദ്ദേഹം ഒരിക്കൽ പോലും ഡൽഹിയിൽ വച്ച് അന്ന് കണ്ട ആ യുവാവ് താനായിരുന്നുവെന്ന് ഓർമ്മപ്പെടുത്തിയില്ല .

ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിലെ നാഴികക്കല്ലായി വിശേഷിപ്പിക്കുന്ന ഗാനമായിരുന്നു ഗുരുദത്ത് ചിത്രത്തിലെ “ചൗദ് വി കാ ചാന്ദ്” മുസ്ലിംസാമൂഹിക പാശ്ചാത്തല ത്തലത്തിലുള്ള കഥ .ഷകീൽ ബദായുനിയുടെ അതി മനോഹരമായ വരികൾ. ‘ ചൗദ് വി ക ചാന്ദ് ഹോ, യാഫ് താബ് ഹോ, ജോ ഭീ ഹെ തും , ഖുദാ കി ഖസം ലാ ജവാബ് ഹോ’ നാരീസൗന്ദര്യത്തെ വർണ്ണിക്കാൻ ഇതിലും മേലെ ഇനിയൊരു വരിയുണ്ടാവില്ല.
ഗസൽ ശൈലിയിൽ ചിട്ടപ്പെടുത്തിയതാണീ ഗാനം. റഫി അത് പ്രണയത്തിന്റെ തേൻ പുരട്ടിയാണ് പാടി യത്. ഈ പാട്ടിന്റെ പിന്നിൽ ഒരു അറിയാകഥയുണ്ട്.
മണിക്കൂറുകൾ നീണ്ട റിഹേഴ്സലിന് ശേഷമാണ് ഗാനത്തിന്റെ റിക്കോർഡിംഗ് കഴിഞ്ഞത്. റഫി
സ്റ്റുഡിയോയിൽ നിന്ന് മടങ്ങി. ഓർക്കസ്ട്രേഷൻ ടീമും വഴി പിരിഞ്ഞു. എന്നാൽ രവിയുടെ മനസ്സിൽ എവിടെയോ ഒരു അപൂർണ്ണത. പാട്ടിൽ അതിഭാവുകത്വം വന്നുവോയെന്നു സംശയം. രവി പിന്നീട് റഫി സാഹിബിനെ വിളിച്ച് മനസ്സ് പങ്കുവച്ചു. തെല്ലും നീരസം പ്രകടിപ്പിക്കാതെ ദിവസം അറിയിച്ചാൽ റീ റിക്കോർഡിംഗിന് എത്താമെന്നേറ്റു .എന്തുകൊണ്ടോ ദിവസങ്ങൾ കടന്നുപോയി. എല്ലാവരും തിരക്കിലായി രുന്നു. റിക്കോർഡ് ചെയ്ത പാട്ട് വെച്ച് തന്നെ ചിത്രീ കരണം നടന്നു. പടം റിലീസ് ചെയ്യുന്നതിന് മുമ്പേ തന്നെ പാട്ട് റേഡിയോ നിലയങ്ങൾ ആഘോഷിച്ചു. ഒരിക്കൽ പോലും മൂളി പാടാത്തവർ പോലും ചൗദ് വി ക ചാന്ദ് പാടി തുടങ്ങി. ഈ ചിത്രവും ഗാനങ്ങളും 1960 ലെ ഏറ്റവും വലിയ റിക്കോർഡ് വിജയം നേടി. റഫിക്ക് മികച്ച ഗായകനുള്ള ഫിലിം ഫെയർ അവാർഡും ലഭിച്ചു. കാലങ്ങൾക്കിപ്പുറം പ്രണയത്തിന്റെ നിലാ വെളിച്ചത്തിൽ ഓരോ കാമുക ഹൃദയങ്ങളും പാടി ക്കൊണ്ടിരിക്കുകയാണ്, “ചൗദ് വി ക ചാന്ദ് ഹോ “

രാജ് കുമാർ , രാജേന്ദ്ര കുമാർ എന്നിവർ അഭിനയിച്ച് 1961 ൽ റിലീസ് ചെയ്ത ചിത്രമാണ് ‘ഘറാന ‘ .ഇതിന്റെ സംഗീത സംവിധാനം നിർവ്വഹിച്ചത് രവിയാണ്. റഫി യുടെ ആലാപന സൗകുമാര്യം വിളിച്ചോതുന്ന മനോഹരമായ ഗാനമാണ് ‘യേ ഹുസ്ന് തെരാ ജാഗ് തുഛെ ഇഷ്ഖ് ജഗാ പെ ‘ .ഗസൽ ശൈലിയിൽ ചിട്ടപ്പെടുത്തി യ ഗീതമാണിത്. ഷക്കീൽ ബദായുനിയുടെ കവിത തുളുമ്പും വരികളെ സമർത്ഥമായി സംഗീതത്തിൽ ചാലിച്ചെടുത്ത ഗീതം. ആ വർഷത്തെ മികച്ച സംഗീത സംവിധായകനും ഗാന രചയിതാവിനുമുള്ള ഫിലിം ഫെയർ അവാർഡുകൾ ഇവരെ തേടിയെത്തി. ഇതേ വർഷം തന്നെ രവിയുടെ ഈണത്തിൽ റഫി ലത, ആശ എന്നിവരിലൂടെ നിരവധി യുഗ്മഗാനങ്ങളും പുറത്ത് വന്നു. ‘ മുഛേ പ്യാർ കി സിന്ദഗി ( പ്യാർ കി സാഗർ ) ആർക്കാണ് മറക്കാനാവുക ? ഈ ഈണം രവി തന്നെ മലയാള ചിത്രമായ ‘ ഗസലി ‘ ൽ
‘ഇശൽ തേൻ കണം’എന്ന പാട്ടിന് വേണ്ടി ഉപയോഗി ച്ചിട്ടുണ്ട്. ചൈനാ ടൗൺ എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി (1962) റോക്ക് സംഗീതത്തിന്റെ ചുവട് പിടിച്ച് രവി ചിട്ടപ്പെടുത്തിയ’ ബാർ ബാർ ദേഖോ ,ഹസാർ ബാർ ദേഖോ ‘ എന്ന ഗാനം യുവാക്കളുടെ ഹരമായി മാറി. ഷമ്മി കപൂർ ചിത്രങ്ങളിലെ റഫിയൻ ജാലവിദ്യ പ്രകടമായ ഗാനമാണിത്. ‘ഖാന്ദാൻ’ എന്ന ചിത്രത്തിന് (1964 ) വേണ്ടി റഫി പാടിയ ഭക്തിസാന്ദ്രമായ ‘ബഡി ധേർ ഭയീ നന്ദ് ലാലേ ‘ എന്ന ശ്രീകൃഷ്ണ ഭജൻ ഉത്തരേന്ത്യൻ സംസ്ഥാനങ്ങളിലെ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഉത്സവ പറമ്പുകളിലും ആരവങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു. ഈ ചിത്രത്തിലെ സംഗീത സംവിധാനത്തിനാണ് രവിക്ക് രണ്ടാമതും മികച്ച സംഗീത സംവിധായകനുള്ള ഫിലിം ഫെയർ അവാർഡ് ലഭിച്ചത്.’ആജാ ആജാ ആജാ , തുജ് കോ പുകാരേ മേരാ പ്യാർ’ എന്ന ഗീതം കഴിഞ്ഞ ജന്മത്തിലെവിടെയോ പ്രേയസിയെ നഷ്ടപ്പെട്ട കാമുകന്റെ വിടപറയൽ നാദമായി കാലത്തെ വെല്ലുവിളിച്ചു കൊണ്ട് ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കയാണ്. എത്ര വികാരഭദ്രമായാണ് രാജ്കുമാറിന്റെ ശബ്ദത്തിൽ റഫി പാടി ഫലിപ്പിച്ചത്. ഈ ഗാനത്തിന്റെ റിക്കോർ ഡിംഗ് വേളയിൽ റഫിയുടെ ആലാപന വൈഭവം കണ്ട് മതിമറന്ന് രവി റഫിയെ കെട്ടിപ്പിടിച്ച് ആശ്ലേഷി ക്കുകയുണ്ടായി. ഗാന പാശ്ചാത്തലവും പാട്ടിന് ചുണ്ട നക്കുന്ന അഭിനേതാവിന്റെ മാനറിസവും ഉൾക്കൊണ്ട് പാടാനുള്ള റഫിക്കുള്ള സിദ്ധി അപാരമായിരുന്നു.

സാരംഗിയെ പ്രണയിച്ച സംഗീതഞ്ജനാണ് രവി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മിക്ക ഗാനങ്ങളിലും ഈ ഒരു വാദ്യോപകര ണത്തിന്റെ തരളിത മീട്ടലുകൾ കാണാം. കാജൽ എന്ന ചിത്രത്തിലെ (1965) ‘ചൂ ലേനേ ദോ നാസുക് ഹോടോം സെ എന്ന’ഗാനത്തിൽ റഫിയുടെ ശബ്ദത്തി
നൊപ്പം അകമ്പടി സേവിക്കുന്ന സാരംഗിയുടെ മീട്ടൽ എത്ര ശ്രവണാനന്ദകരമാണെന്ന് പറയേണ്ടതില്ല. അതേ പോലെ ഈ ചിത്രത്തിൽ റഫി പാടിയ മറ്റൊരു ഗാനമാണ് ‘ യേ സുൽഫ് അഗർ ഖുൽ കേ ബിഖർ ജായെ തോ അച്ചാ’ ജീവിതം മുജ്‌ര ഖാനയിൽ തളച്ചിടപ്പെട്ട മദ്യപന്റെ ആത്മ നൊമ്പരങ്ങൾ പറയുന്ന വരികളാണിത്. സാഹിർ ലുധിയാൻവിയാണ് ഇതിന്റെ വരികൾ കുറിച്ചത്. ചിത്രത്തിൽ ഇടക്കിടെ വന്നു പോകുന്ന ഈ ഗാനശകലം പ്രേക്ഷക മനസ്സിൽ വാർന്നിറ്റുന്ന കണ്ണീർമഴപോലെയാവുന്നു. 1963 ൽ പുത്തിറങ്ങിയ “പ്യാർ കിയാ തൊ ഡർനാ ക്യാ”എന്ന ചിത്രത്തിലെ ‘സിന്ദഗീ ക്യാ ഹെ , ഗം ക ധരിയാ ഹെ ‘ എന്ന ഗാനത്തിന്റെ റിഹേർസൽ നടക്കുകയാണ്. ആറ് പ്രാവശ്യത്തോളം റിഹേഴ്സൽ നടന്നിട്ടും രവി യുടെ മനസ്സിൽ എന്തോ ഒരു അപൂർണ്ണത. ഒരിക്കൽ കൂടി റഫി സാഹിബിനോട് റിഹേഴ്സൽ ചെയ്യാൻ പറയാൻ മടിച്ച് നിൽക്കുമ്പോൾ പതിവ് പുഞ്ചിരി യോടെ രവിയെ നോക്കി പറഞ്ഞു. എത്ര പ്രാവശ്യം വേണമെങ്കിലും റിഹേഴ്സൽ ചെയ്യാൻ താൻ തയ്യാർ. അടുത്ത തവണ പാടിയപ്പോൾ ഉദ്ദേശിച്ച രീതിയിൽ പാട്ടിന് ജീവൻ വന്നു. അതായിരുന്നു റഫി സാഹിബ്.

വർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു. 1966 ൽ റഫി സാഹിബ് ലോകപര്യടനത്തിന് പുറപ്പെട്ടു. പ്രത്യേകിച്ചും കരീബിയൻ രാജ്യങ്ങളായ സൂരിനാം, ഗയാന, ട്രിഡിനാഡ് എന്നിവിട ങ്ങളിലേക്ക് . അവിടെയുള്ള ഇന്ത്യൻ വംശജരുടെ ഇഷ്ട ഗായകനാണ് റഫി. വേദികളിൽ നിന്നും വേദികൾ പങ്കിട്ടു. തന്റെ മാസ്റ്റർപീസ് ഗാനങ്ങൾ പലതും പാടി കൊണ്ടിരിക്കുന്നതിനിടയിൽ പ്രേക്ഷകർക്കിടയി ൽ നിന്നും “”സിന്ദഗി ക്യാ ഹെ , ഗം കാ ധരി യാ ഹെ” ( ഈ ജീവിതമെന്താണ് , ദുഃഖത്തിന്റെ നീരൊഴുക്കാണ്) പാടാനായി ആവശ്യമുയർന്നു. റഫി യാത്രയിലുടനീളം ഈ ഗാനം പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ദുഃഖഭാരവുമായി ജീവിതയാത്ര ആരംഭിച്ച കഴിഞ്ഞ കാല പ്രവാസികളുടെ പിൻ തലമുറക്കാരാണ് കരീബിയൻ രാജ്യ ങ്ങളിലെ ഇന്ന് കാണുന്ന ഇന്ത്യൻ വംശജർ. പര്യടനത്തിന് ശേഷം തിരിച്ചെത്തിയ റഫി ഈ ഗാനം പാടിയ വിവരം രവിയുമായി പങ്കിട്ടു. സ്റ്റേജ് ഷോകളിൽ റഫി ഒറിജനൽ ട്രാക്കിൽ നിന്നും വ്യത്യസ്തമായ രീതിയിൽ സ്വന്തം ട്രാക്ക് പിടിച്ചാണ് മിക്ക ഗാനങ്ങളും പാടുക. അങ്ങിനെ പാടിയ പല പാട്ടുകളും പിൽക്കാലങ്ങളിൽ ലോകോത്തര ഗാനങ്ങളായി മാറി. “ഓ ദുനിയാകെ രഖ് വാലെ “എന്ന ഗാനത്തിന്റെ ഹമ്മിംഗ് ഒറിജിനൽ ട്രാക്കി ൽ നിന്നും ഏറെ വ്യത്യസ്തമായി 1977 ൽ ലണ്ടൻ പ്രോ ഗ്രാമിൽ വച്ച് പാടിയതാണ്..

‘കോയി കാം നഹീ ഹെ മുശ്കിൽ, ജബ് കിയാ ഇറാദ പക്ക, മൈ ഹൂം ആദ്മി സടക് കാ ‘ ( ഉറച്ച ഉദ്ദേശ്യ ത്തോടെ ഇറങ്ങിപ്പുറപ്പെട്ടാൽ ഏത് ജോലിയും നിഷ് പ്രയാസം സാധ്യമാവും. ഞാൻ തെരുവിൽ നിന്നുമുള്ള മനുഷ്യ നാണ് )1977 ൽ റഫി, രവി കൂട്ടുകെട്ടിൽ പിറന്ന അവസാന ഗാനമാണിത്. (ചിത്രം : ആദ്മി സടക് കാ )
റഫിയും, രവിയും കഠിന പ്രയത്നത്തിലൂടെയാണ് തങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യസ്ഥാനത്തേക്ക് എത്തിയത്. അവസാനമായി അവർ ചേർന്നൊരുക്കിയ ഈ ഗാനത്തിന്റെ വരികൾ ഇവിടെ അന്വർത്ഥമാവുകയാണ്.

കവർ : വിത്സൺ ശാരദാ ആനന്ദ്

കുറച്ചു മാസങ്ങൾക്ക് മുമ്പ്, സോണി ടിവിയിലെ ഇന്ത്യൻ ഐഡൾ റിയാലിറ്റി ഷോയിൽ അതിഥിയായി എത്തിയ സുപ്രസിദ്ധ ഗായിക ആശാ ഭോസ്ലേ സംഗീത ഇതിഹാസം മുഹമ്മദ് റഫിയെ കുറിച്ച് നടത്തിയ പരാമർശങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ സംഗീത ലോകത്ത് ഏറെ വിവാദങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചിരുന്നു.

1966 ൽ വിജയ് ആനന്ദ് സംവിധാനം ചെയ്ത ഷമ്മി കപൂർ ചിത്രമായ ‘ തീസ് രി മൻസിലിലെ ‘ആർ.ഡി. ബർമ്മൻ ചിട്ടപ്പെടുത്തി റഫി, ആശ ചേർന്ന് പാടിയ ‘ആജാ , ആജാ ‘എന്ന ഗാനത്തെ ചൊല്ലിയായിരുന്നു, ആശാ ഭോസ്ലേയുടെ വിവാദ പരാമർശം. താൻ ഹൃദയത്തിൽ നിന്നും പാടിയപ്പോൾ റഫി നാവിൻ തുമ്പിൽ നിന്നായിരുന്നു പാടിയതെന്നതായിരുന്നു അവരുടെ വാദം. സമുന്നതയായ ഒരു കലാകാരിയിൽ നിന്നും ഒട്ടും പ്രതീക്ഷി ക്കാത്ത ഈ വില കുറഞ്ഞ പരാമർശം ഏറെ ഞെട്ടലോടെയാണ് സംഗീതാസ്വാദകർ കേട്ടത്. അടുത്ത ദിവസം തൊട്ട് ഇതിനെതിരെ റഫി ഫൌണ്ടേഷൻ പ്രസിഡണ്ട് ബിനു നായർ ഉൾപ്പെടെ ഇന്ത്യൻ സംഗീത ലോകത്ത് പ്രശസ്തരായ നിരവധി പേർ രംഗത്തെത്തിയിരുന്നു. ആശാ ഭോസ്ലേ ഇതിനു മുമ്പും പല വേളകളിലായി റഫിക്കെതിരെ ഇത്തരത്തിലുള്ള ഒളിയമ്പുകൾ നടത്തിയതിനാൽ സംഗീതലോകം അവരുടെ വാക്കുകളെ തെല്ലും ഗൗനിച്ചിരുന്നില്ല.

മുമ്പൊരിക്കൽ ആശാ റഫിക്കെതിരെ ആരോപിച്ചതും ഇതേ രീതിയിലായിരുന്നു. 1964 ൽ പുറത്തിറങ്ങിയ ‘കാശ്മീർ കി കലി’ എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി ഒ.പി. നയ്യാർ സംഗീത സംവിധാനം നിർവ്വഹിച്ച്‌ റഫി, ആശ കൂട്ടുകെട്ടിൽ പിറന്ന’ മേരി ജാൻ ബല്ലേ , ബല്ലേ’ എന്ന ഗാനത്തിൽ റഫിയുടെ ആലാപനത്തേക്കാൾ മനോഹരമായി ഞാനാണ് ആലപിച്ചതെന്ന അവകാശവാദമായിരുന്നു അന്ന് നടത്തിയത്.

ഈ രണ്ട് ഗാനങ്ങളും സംഗീത പ്രേമികൾ ആസ്വദിച്ചത് റഫി,ആശ ആലാപന വ്യത്യാസമില്ലാതെയാണ്. റഫി പാടുന്നത് ഷമ്മി കപൂറിന്റെ ശാരീരിക ഭാഷക്കനു സരിച്ചുള്ള ശബ്ദ വ്യതിയാനം വരുത്തിയാണെന്ന തിരിച്ചറിവ് ആശയ്ക്കില്ലാതെ പോയതിൽ അതിശയോക്തിക്ക് വകയില്ല. കാരണം പലപ്പോഴായി ആശയിൽ നിന്നും ലതയിൽ നിന്നും ഇത്തരം പ്രയോഗങ്ങൾ പതിവായിരുന്നെന്ന് സംഗീത ലോകം കരുതുന്നു.

ഈ ഗാനങ്ങൾ കേട്ടാൽ അറിയാം എത്ര മനോഹരമായാണ് റഫി ഈ ഗാനത്തോട് നീതി പുലർത്തിയതെന്ന്.മാത്രമല്ല, ഈ രണ്ട് ഗാനങ്ങളിലും ആശയ്ക്കുള്ള പ്രസക്തി എന്താണെന്ന് കൂടി തെളിയി ക്കുന്നു. ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിൽ എത്രയെത്ര മഹാരഥന്മാരായ ഗായികാ ഗായകർ പിറവിയെടുത്തിട്ടുണ്ട്. അവരാരും തന്നെ ഒരാൾ മറ്റൊരാളേക്കാൾ മികച്ചതായിരുന്നെന്ന അവകാശ വാദം നാളിത് വരെ ഉന്ന യിച്ചിട്ടില്ല. അതും പിന്നണി ഗായകരുടേയെല്ലാം മാനസ ഗുരുവാണ് മുഹമ്മദ് റഫിയെന്ന് സംഗീത ലോകം വാഴ്ത്തപ്പെടുന്ന ഒരു മഹാഗായകനെ കുറിച്ചുള്ള ഈ ഔചിത്യബോധമില്ലാത്ത പരാമർശം ആശാ ഭോസ്ലേയെ സ്നേഹിക്കുകയും, ആദരിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സംഗീത പ്രേമികളുടെ ഹൃദയത്തെപോലും മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു.

അൽപ്പം ഒന്ന് പിറകോട്ട് പോകുന്നത് നന്നായിരിക്കും. ഒ.പി. നയ്യാർ എന്ന സംഗീതജ്ഞൻ ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ആശയെന്ന ഗായികയുടെ പേര് പോലും ഹിന്ദി സംഗീതത്തിൽ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. 1952 ൽ നിർമ്മിച്ച ‘ആസ്മാൻ’ എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി ഒ.പി. ലത കൂട്ടു കെട്ടിൽ ആദ്യമായി ഒരു ഗാനം പറഞ്ഞുറപ്പിച്ചിരുന്നു. ഈ ഗാനത്തിന്റെ റിഹേഴ്സൽ ദിവസങ്ങളോളം ലത കാരണം മാറ്റിവെക്കേണ്ടി വന്നത് ഒ.പി.യെ ഏറെ ചൊടിപ്പിക്കുകയുണ്ടായി. ഇതിനെ തുടർന്ന് ഇനിയൊരിക്കലും ലതയെ കൊണ്ട് താൻ പാടിപ്പി ക്കില്ലയെന്ന് ഒ.പി. ശപഥം ചെയ്യുകയും, ലതക്ക് പകരമായി ഒ.പി. സംഗീത ലോകത്ത് അന്ന് ഒന്നുമല്ലാതിരുന്ന ആശയെ തെരെഞ്ഞെടുക്കുകയുമായിരുന്നു. പിന്നീട് ഒ.പി. ആശാ ബന്ധം അവരുടെ സംഗീതത്തിലും , ജീവിതത്തിലും ഒരു പോലെ വളർന്നു പന്തലിച്ചു. ഈ വളർച്ച യുടെ ഉപഭോക്താവ് തികച്ചും ആശയായിരുന്നു. 1973 ൽ ഈ ബന്ധം നിലച്ചതോടെ ഒ.പി. ക്രമേണ സംഗീത ലോകത്ത് നിന്നും പിറകോട്ട് പോവുകയുണ്ടായി.

ലതക്ക് ശേഷം റഫി ഏറ്റവും കൂടുതൽ ഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചത് ആശക്കൊപ്പമാണ്. 950 ൽ പരം ഗാനങ്ങൾ . അതിലധികവും ഒ.പി.യുടെ സംഗീത സംവിധാനത്തിലായിരുന്നു. ഒരാളുടെ മുമ്പിലും തലകുനിക്കാതിരുന്ന പ്രകൃതക്കാരനായ ഒ.പി. റഫിയെ വിശേഷിപ്പിച്ചത് ഇങ്ങനെയായിരുന്നു.
“മുഹമ്മദ് റഫി ഇല്ലായിരുന്നെങ്കിൽ ഒ.പി. എന്ന സംഗീതജ്ഞൻ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല”.

ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിന്റെ സുവർണ്ണ കാലഘട്ടമായ അമ്പത് മുതൽ എൺപത് വരെയുള്ള കാലങ്ങളിൽ ഉയർന്നുവന്ന സംഗീത സംവിധായകരുടെ ഗാനങ്ങളിലേക്ക് ഒന്ന് കണ്ണോടിച്ചാൽ അറിയാം മുഹമ്മദ് റഫി യുടെ ശബ്ദം അവർക്ക് നേടിക്കൊടുത്ത സംഗീത പരിവേഷം എത്രയായിരുന്നെന്ന് .റഫിയുടെ കരിയറിൽ മങ്കേഷ്കർ കുടുംബവുമായുള്ള സംഗീത ബന്ധം ചെറുതല്ല. ലത, ആശ, ഉഷ, സഹോദരിമാർ ഏറ്റവും കൂടുതൽ യുഗ്മഗാനങ്ങൾ ആലപിച്ചത് റഫിക്കൊപ്പ മാണ്. ആശയുടെ മകൾ വർഷ ഭോസ്ലേയും റഫി ക്കൊപ്പം പാടിയിട്ടുണ്ട്. സഹോദരൻ ഹൃദയനാഥ് മങ്കേഷ്കർ റഫി ഗാനങ്ങൾക്ക് സംഗീത സംവിധാനവും നിർവ്വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്.

1963 ൽ റോയലിറ്റി വിഷയത്തിൽ റഫി, ലത കൂട്ടുകെട്ട് പിരിഞ്ഞപ്പോൾ ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിന് നഷ്ടമായത് നാല് വർഷക്കാലത്തെ മെലഡികളുടെ പൂക്കാലമായിരുന്നു. എസ്.ഡി. ബർമ്മന്റെ പ്രേരണയിലായിരുന്നു ഇവർ വീണ്ടും 1967 ൽ ഒന്നിച്ചത്. റഫിയെ സംബന്ധി ച്ചിടത്തോളം ഈ കാലങ്ങളിൽ ഒട്ടേറെ സോളോ ഹിറ്റു കൾക്ക് ജന്മം നൽകാൻ സാധിച്ചു. അതോടൊപ്പം ശാരദ, സുമൺ കല്യാൺപൂർ തുടങ്ങിയ ഗായിക നിരകൾക്ക് മുന്നേറാനും കഴിഞ്ഞു. ലതയെ സംബന്ധിച്ചിട ത്തോളം ഈ കാലത്ത് ഏറെ ശ്രദ്ധ നേടിയ യുഗ്മ ഗാനങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാനായില്ലെന്ന് മാത്രമല്ല, പുതിയ ഗായക മുന്നേറ്റം ഉണ്ടായതുമില്ല. ലത- റഫി കൂട്ട്കെട്ട് വീണ്ടും ഒന്നിച്ചപ്പോൾ നൂറ് കണക്കിന് ഗാനങ്ങൾ പിൽക്കാലത്ത് പറവിയെടുത്തു.

1980 ൽ റഫിയുടെ വിയോഗത്തിൽ മനം നൊന്ത് ലത പറഞ്ഞത് സംഗീതത്തിന്റെ ഒരു യുഗം അവസാനിച്ചു വെന്നാണ്. എന്നാൽ 2016 ൽ ലത പുതിയൊരു വിവാദം തൊടുത്തു വിട്ടു. റഫി സാഹിബ് ക്ഷമാപണക്കു റിപ്പെഴുതിയതിനാലായിരുന്നു ഞങ്ങൾ വീണ്ടും അന്ന് ഒന്നിച്ചെതെന്നായിരുന്നു അത്. ഈ പരാമർശത്തിനെതിരെ സംഗീത ലോകം ഒന്നായി പ്രതികരിക്കു കയുണ്ടായി. റഫിയുടെ മകൻ ഷാഹിദ് റഫി പ്രസ്തുത കുറിപ്പ് പൊതു സമക്ഷത്തിൽ കൊണ്ട് വരാൻ ലതയോട് ആവശ്യപ്പെടുകയും, അല്ലാത്ത പക്ഷം കോടതിയെ സമീപിക്കുമെന്നു പ്രതികരിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു.

അറുപതുകളിൽ മുഹമ്മദ് റഫിക്ക് ഹിന്ദി ഫിലിം ഇൻഡസ്ട്രിയിൽ നിന്നും ഏറെ വെല്ലുവിളികൾ ഉണ്ടായത് പ്രമുഖ നിർമ്മാതാവും സംവിധായകനുമായ ബി.ആർ. ചോപ്രയിൽ നിന്നുമായിരുന്നു. ബി. ആറിന് ഇൻഡസ്ട്രിയിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന സ്വാധീനം അത്രയ്ക്കും വലുതായിരുന്നു. റഫിയുടെ ഗാനങ്ങൾ ഇന്ത്യൻ സംഗീതത്തിൽ അലയടിക്കുന്ന കാലം. സിനിമാ ലോകം ബി.ആറിന്റെ ആജ്ഞ ശിരസ്സാവഹിക്കുന്ന സമയം. ബി.ആർ. റഫിയെ വിളിച്ച് പറഞ്ഞു. ഇനി മുതൽ റഫി ബി.ആർ പ്രൊഡക്ഷൻസിന് വേണ്ടി മാത്രമേ പാടുകയുള്ളൂ. ഇത് കേട്ട മാത്രയിൽ തന്നെ റഫി പ്രതികരിച്ചു. ഞാൻ ഇൻഡസ്ട്രിയുടെ ഭാഗമായി രിക്കെ, ആര് ആവശ്യപ്പെട്ടാലും അവർക്ക് വേണ്ടി പാടുന്നതായിരിക്കും. റഫിയിൽ നിന്നും വന്ന ഈ പ്രതികരണം ബി ആറിനെ ഏറെ ചൊടിപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. റഫി ഇൻഡസ്ട്രിയിൽ ഒന്നുമല്ല. മറ്റൊരു റഫിയെ ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിക്കും. അദ്ദേഹം ആഞ്ഞടിച്ചു. പകരക്കാരനായി സംഗീതജ്ഞൻ രവിയിലൂടെ മഹേന്ദ്ര കപൂറിനെ കൊണ്ടുവന്നു. ഗും നാം, ഹം റാസ് തുടങ്ങിയ ചിത്രങ്ങളിൽ മഹേന്ദ്ര കപൂർ പാടി ത്തകർത്തു. ഗാനങ്ങൾ ഒന്നിനൊന്ന് ഹിറ്റ് .

വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷം ബി.ആർ ബാനറിൽ നിർമ്മി ക്കുന്ന ‘വക്ത് ‘എന്ന ചിത്രത്തിന്റെ സംഗീത റിഹേഴ്സൽ . ടൈറ്റിൽ സോംഗ് ആര് പാടും ? രവി ബി.ആറി നോട് ചോദിച്ചു. സാഹിറിന്റെ വരികൾക്ക് അർത്ഥം നൽകാൻ ഒരു ശബ്ദം മാത്രമേയുള്ളു. അത് ,മുഹമ്മദ് റഫി മാത്രമാണ്. രവി പറഞ്ഞു. ബി.ആറിന് ഒന്നും ആലോചിക്കാനായില്ല. അദ്ദേഹം കുറ്റസമ്മതത്തോടെ പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ റഫിയെ വിളിച്ചു.
വക്ത് കേ ദിന് ഔറ് രാത് ..റഫി പാടി .ചിത്രത്തിന്റെ ആകെത്തുക ഈ പാട്ടിൽ നിറഞ്ഞു നിന്നു . പിന്നീട് ഒട്ടേറെ ഗാനങ്ങൾ ബി.ആറിന് വേണ്ടി റഫി പാടി .
ഇതും ഒരു കഥ .

റഫിയൻ സംഗീത ഗാഥ അമ്പരപ്പിക്കുന്ന തായിരുന്നു. അടിച്ചമർത്തലുകളിൽ നിന്നും, മാറ്റി നിർത്തലുകളിൽ നിന്നും ഉയിർ കൊണ്ട ദിവ്യ ശബ്ദമായിരുന്നു റഫിയു ടേത്. അത് കൊണ്ടാണ് അദ്ദേഹം വിട പറഞ്ഞ് 42 വർഷങ്ങൾക്ക് ശേഷവും ജീവിച്ചിരുന്ന റഫിയെ പോലെ തന്നെ അദ്ദേഹത്തെ സംഗീത ലോകം ഇന്നും മനസ്സിലേറ്റുന്നത്.

അദ്ദേഹം ഒരിക്കൽ പാടി,

മുഛ് കോ മേരെ ബാദ്
സമാനാ ഡൂണ്ടേഗാ …

(എന്റെ കാലശേഷം,
കാലം എന്നെ അന്വേഷിച്ച് കൊണ്ടേയിരിക്കും )

കവർ : വിത്സൺ ശാരദാ ആനന്ദ്

ഹിന്ദി സിനിമാ സംഗീതത്തിന്റെ ഒരേടു കൂടി അവസാനിച്ചു. 1968 ൽ ഹക്കീകത് എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി മദൻ മോഹൻ സംഗീത ത്തിൽ അതികായരായ മുഹമ്മദ് റഫി, മന്നാഡേ, തലത് മഹമൂദ് എന്നീ ഗായകർക്കൊപ്പം ‘ഹോകെ മജ്ബൂർ ഉസെ’ എന്ന ഗാനം പാടിയാണ് ഭൂപേന്ദ്ര ഹിന്ദി സംഗീതത്തിൽ കാലെടുത്ത് വെക്കുന്നത്. തന്റേതായ ഗാനാലാപനവൈഭവം കൊണ്ട് നൂറ് കണക്കിന് സിനിമാഗാനങ്ങൾക്കും, ഗസൽ ആൽബങ്ങൾക്കും ജീവൻ നൽകിയാണ് ഭുപേന്ദ്ര സിംഗ് യാത്രയായത്.

1940 ഫെബ്രവരി ആറിന് ബ്രിട്ടീഷ് ഇന്ത്യയിൽ അമൃത് സറിലാണ് ജനനം. സംഗീതത്തിൽ ആദ്യഗുരു പിതാവ് പ്രൊഫ. നാഥാ സിംഗ്ജി തന്നെയായിരുന്നു. ജീവിതത്തിലും സംഗീതത്തിലും വളരെ കണിശത പുലർത്തിയിരുന്ന പിതാവിന്റെ സംഗീത വഴി ഭൂപേന്ദ്രയ്ക്ക് ആദ്യ കാലങ്ങളിൽ ഒട്ടുംതന്നെ ഇഷ്ടമായിരുന്നില്ല. 1962 ൽ ഓൾ ഇന്ത്യാ റേഡിയോയിൽ ജോലി ചെയ്യുന്നതിനിടയിൽ ഗിത്താർ, വയലിൻ തുടങ്ങിയ വാദ്യോപകരണങ്ങൾ പഠിച്ചു. പിന്നീട് ദൂരദർശനിൽ ഗിത്താറിസ്റ്റായി സേവനം ചെയ്യുന്നതിനിടെ സംഗീതജ്ഞൻ മദൻ മോഹനെ കണ്ടുമുട്ടുകയും അദ്ദേഹം ബോംബെയിലേക്ക് ക്ഷണിക്കു കയും ചെയ്തു. ആ ഒരു തുടക്കമാണ് ‘ഹക്കിക്കത്തിൽ’ ആദ്യ ഗാനത്തിന് തുടക്കം കുറിച്ചത്. തുടർന്ന് ആഖരി ഖത്ത് എന്ന ചിത്രത്തിന് വേണ്ടി ഖയാമിന്റെ സംഗീതത്തിൽ ഒരു സോളോ പാടി. പിന്നീടുള്ള കാലങ്ങളിൽ നാം കേട്ടാസ്വദിച്ച് കൊണ്ടിരിക്കുന്ന നിരവധി ഗാനങ്ങളാൽ സമ്പന്നം. ഗുൽസാർ ചിത്രമായ ‘മൗസം’ കണ്ടവർ അതിൽ വിഷാദാർ ദ്രമായി ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരുന്ന ‘ദിൽ ഡുണ്ട് താ ഹെ ‘എന്ന ഗാനം എങ്ങിനെയാണ് മറക്കുക? ഇതിനിടയിൽ മുഹമ്മദ് റഫി, കിഷോർ കുമാർ എന്നിവർക്കൊപ്പം ധാരാളം ഗാനങ്ങൾ പാടാൻ അവസരം ലഭിച്ചു. ‘മാസൂം’ എന്ന ചിത്രത്തിലെ ‘ഹുസൂർ ഇസ് ഖദർ ബിന’ എന്ന സുരേഷ് വാഡ്കർക്കൊപ്പം പാടിയ ഗാനം കാലം കഴിയും തോറും നിത്യ ഹരിതഗാനമായി കേട്ട് കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.

1968 ലാണ് ഭുപേന്ദ്ര ജി ആദ്യമായി സ്വതന്ത്ര സംഗീത എൽ.പി. ആൽബത്തിന് തുടക്കം കുറിക്കുന്നത്. അതിലെ മൂന്ന് ഗാനങ്ങൾക്ക് സംഗീത സംവിധാനം നിർവ്വഹിച്ചതും ഭുപേന്ദ്ര തന്നെ. അതിന് ശേഷം 1978 ൽ സ്പാനിഷ് ഗിത്താർ, ബാസ്, ഡ്രം ഇവ ഉപയോഗിച്ചുളള ഗസൽ സ്റ്റൈൽ ആൽബത്തി ന് ആദ്യമായി ഭുപേന്ദ്ര തുടക്കം കുറിച്ചു . മൂന്നാമതായി 1980 ൽ പുറത്തിറക്കിയ ‘വോ ജോ ഷായിർ ഥാ’ എന്ന ആൽബത്തിന് വരികൾ കുറിച്ചത് ഗുൽസാറായിരുന്നു.

പിന്നണി ഗായികയും ഗസൽ ഗായികയുമായ പശ്ചിമ ബംഗാളിൽ നിന്നുള്ള മൈഥിലിയാണ് ജീവിത സഖി. 1980 മുതൽ ഇവരൊന്നിച്ച് വർഷംതോറും നൂറ് കണക്കിന് വേദികളിൽ ഗസൽ പരിപാടികൾ ഒരുക്കിയിട്ടുണ്ട്. ഒട്ടേറെ ഗസൽ, ഗീത് ആൽബങ്ങൾ സംഗീത ലോകത്തിന് സമ്മാനിച്ചിട്ടുണ്ട്. പല പാട്ടുകളിലും നാം ഏറെ ഇഷ്ടത്തോടെ കേൾക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന ഗിത്താറിന്റെ മീട്ടലുകൾക്ക് പിന്നിലും ഭുപേന്ദ്രയുടെ വിരലുകൾ പതിഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. (ഉദ: ചുരാലിയ തോ , തും ജോ മിൽ ഗയേ ഹോ) റഫി, കിഷോർ തുടങ്ങിയ ഗായകരുടെ എതയോ ഗാനങ്ങൾക്ക് ഗിത്താറിന്റെ തേൻ പുരട്ടിയത് ഭൂപേന്ദ്ര യായിരുന്നു.

പാടിയ പാട്ടുകളുടെ എണ്ണത്താലല്ല സർഗാത്മകമായി പാടിയ പാട്ടുകളാലാണ് ഒരു ഗായകന്റെ ശബ്ദം സംഗീതാ സ്വാദകർക്കിടയിൽ ചിരപ്രതിഷ്ഠ നേടുന്നത്. വളരെ സൗമ്യനും ഏതൊരാളാടും സമഭാവനയോടെ പെരുമാറുന്നവനും ആയതു ഭുപേന്ദ്രയെന്ന മനുഷ്യനെ ഏറെ മഹത്വമുള്ളവനാക്കി. വർഷങ്ങളായി അദ്ദേഹവുമായി ചെറിയ തോതിൽ സംഗീതത്തെ കുറിച്ച് സംവദിക്കാൻ അവസരം കിട്ടിയത് ഞാൻ വിനയപൂർവ്വം സ്മരിക്കുന്നു. ഒട്ടേറെ പാട്ടിന്റെ പിന്നാമ്പുറ കഥകൾ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു തന്നിട്ടുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തെ നേരിൽ കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ലെങ്കിലും കാണാമറയത്ത് കിട്ടിയ സൗഹൃദം ഒരു ഭാഗ്യ മായി ഞാൻ കരുതുന്നു.

പ്രിയ ഭൂപേന്ദ്ര ജീ….
എവിടെയായാലും താങ്കൾ പാടി തീർത്ത
ഓരോ ഗാനങ്ങളിലൂടെ സംഗീത ലോകം
താങ്കളെ സ്മരിച്ചു കൊണ്ടേയിരിക്കും …
മേരി ആവാസ് ഭി പെഹചാന്ലേ …
ഘർ യാദ് രഹേ ….
വിട…..

കവർ : വിത്സൺ ശാരദാ ആനന്ദ്